Btw-koepelvrijstelling: bredere toepassing na uitspraak Hof van Justitie?

Organisaties in de publieke sector, waaronder zorginstellingen, gemeenten en onderwijsinstellingen, kunnen door toepassing van de zogenoemde btw-koepelvrijstelling samenwerken zonder dat btw wordt geheven.

De btw-koepelvrijstelling is vooral belangrijk voor samenwerkingsverbanden die diensten verrichten voor leden die btw-vrijgestelde of btw-onbelaste prestaties verrichten.

Het Hof van Justitie EU (HvJ EU) heeft de regels voor toepassing van deze vrijstelling onlangs verder verduidelijkt. Bepaalde diensten die voorheen uitgesloten waren van de vrijstelling, komen nu wellicht tóch in aanmerking voor de vrijstelling.

Onze experts bespreken de uitspraak van het HvJ EU en de mogelijkheden die dit arrest biedt.

Belastingdruk voorkomen zónder concurrentieverstoring

De btw-koepelvrijstelling is bedoeld om te voorkomen dat de btw ongewenst kostprijsverhogend werkt voor samenwerkingsverbanden in de publieke sector. Gemeenten die via gemeenschappelijke regelingen diensten afnemen, hebben er vaak mee te maken. Dat geldt ook voor onderwijsinstellingen zoals basisscholen en middelbare scholen, en voor zorginstellingen zoals ziekenhuizen en GGD’en.

Een klassiek voorbeeld van de btw-koepelvrijstelling is de stichting die centrale taken verricht voor een groep zorginstellingen en de gemaakte kosten doorbelast. Normaal gesproken is hierover btw verschuldigd, terwijl zorginstellingen die btw over het algemeen niet kunnen aftrekken. Door toepassing van deze vrijstelling wordt geen btw geheven over diensten die de koepelorganisatie (zoals een stichting, vereniging of coöperatie) verricht voor de bij haar aangesloten organisaties (de leden van de koepel). De btw-koepelvrijstelling zorgt er zo voor dat de dienstverlening toch btw‑vrij kan plaatsvinden.

De btw-koepelvrijstelling kent daarnaast een aantal voorwaarden die de reikwijdte beperken. De diensten moeten bijvoorbeeld direct nodig zijn voor de uitvoering van de vrijgestelde en onbelaste diensten van de leden. Daarnaast zijn bepaalde diensten uitgesloten om concurrentieverstoring te voorkomen, zoals:

• ontwikkeling van ICT‑systemen en programmatuur;

• terbeschikkingstelling van computerapparatuur en programmatuur;

• advies en begeleiding bij onderhoud van gebouwen;

• arbodiensten;

• pensioenadministratie;

• terbeschikkingstelling van personeel.

HvJ EU: criterium ‘direct nodig’ niet te streng uitleggen

In een de zaak die bij het HvJ EU diende, ging het om twee Spaanse samenwerkingsverbanden in de zorg- en onderwijssector. Een overkoepelende entiteit (de koepel) verzorgde schoonmaakdiensten voor haar leden door deze in te kopen bij gespecialiseerde derden en feitelijk door te leveren. De Spaanse belastingdienst was van mening dat de diensten niet strikt noodzakelijk waren voor de vrijgestelde diensten van de leden van de koepel en daarom niet onder de koepelvrijstelling vielen.

Het HvJ EU oordeelde dat de Spaanse implementatie van de Europese btw-richtlijn te streng was. Kort gezegd: “direct nodig zijn voor” moet niet worden uitgelegd als “onontbeerlijk zijn voor”. De koepelvrijstelling uit de Europese btw‑richtlijn is dus niet beperkt tot diensten die rechtstreeks, uitsluitend én noodzakelijk zijn voor vrijgestelde of onbelaste activiteiten.

Het HvJ EU verwijst bovendien naar de doelstelling van de vrijstelling: voorkomen dat btw bij samenwerkingen in de publieke sector leidt tot kostprijsverhoging, omdat leden geen aftrekrecht hebben en dit uiteindelijk ertoe leidt dat diensten in het algemene belang met btw worden belast door cumulatie van btw binnen de samenwerking.

Ook merkt het HvJ EU op dat schoonmaakdiensten in deze sectoren (zorg en onderwijs) wel degelijk noodzakelijk kunnen zijn vanwege wettelijke hygiënevereisten.

Concurrentiecriterium soepeler dan voorheen

Het HvJ merkt op dat de btw-koepelvrijstelling op diensten van “algemene aard” weliswaar kan leiden tot concurrentievervalsing, maar dat dit geen reden mag zijn om dergelijke diensten principieel uit te sluiten. Dat zou neerkomen op een verboden beperking van de vrijstelling en gaat volgens het HvJ EU aanzienlijk verder dan nodig is. Lidstaten mogen in principe alle maatregelen nemen die voorkomen dat het Europese btw‑recht leidt tot concurrentievervalsing of verstoring van de mededinging. Maar ze mogen daarbij niet verder gaan dan noodzakelijk, en moeten zich houden aan de (beperkte) ruimte die de btw‑richtlijn toelaat.

Een weerlegbaar bewijsvermoeden, waarmee algemene diensten onder voorwaarden (maar niet categorisch) kunnen worden uitgesloten, zou volgens het HvJ EU wel een toelaatbare maatregel zijn.

Wat verandert er voor de Nederlandse btw-koepelvrijstelling?

De zaak voor het HvJ EU betrof Spaanse btw-wetgeving, maar die is gebaseerd op de Europese btw-richtlijn, net als de Nederlandse btw-wetgeving. Zowel het ‘direct nodig’-criterium als het concurrentie-criterium spelen een rol bij de Nederlandse beoordeling en mogen volgens het HvJ EU niet te eng worden geïnterpreteerd. Deze uitspraak kan dus ook in Nederland gevolgen hebben.

Diensten die voorheen expliciet uitgesloten waren, kunnen nu wellicht tóch in aanmerking komen voor toepassing van de btw-koepelvrijstelling. Daarvoor is dan vereist dat die diensten direct nodig zijn voor de btw‑vrijgestelde (of onbelaste) activiteiten van een lid van de koepel.

Uit de uitspraak volgt dat dit met name zal gelden voor diensten van algemene aard die vanuit technisch of praktisch perspectief evident nodig zijn voor de vrijgestelde prestaties, zoals schoonmaakdiensten in zorg en onderwijs.

Kun je de btw-koepelvrijstelling nu breder toepassen?

De Nederlandse Belastingdienst kan het standpunt innemen dat deze uitspraak enkel op de Spaanse implementatie van de btw-richtlijn ziet. Tegelijkertijd lijkt er nu ruimte voor een bredere toepassing van de btw-koepelvrijstelling, afhankelijk van de specifieke feiten en omstandigheden van het geval.

Wil je meer weten over de fiscale positie van organisaties in de publieke sector, of over de btw-koepelvrijstelling? Heb je ondersteuning nodig bij (voor)overleg met de Belastingdienst over de toepassing van de btw-koepelvrijstelling? Of wil je meer weten over hoe je grip houdt op je fiscale positie, bijvoorbeeld met een Tax Control Framework? Neem dan contact op met de btw-specialisten van Baker Tilly. We denken graag met je mee over manieren om de btw-druk op non‑profitorganisaties of samenwerkingen te optimaliseren.

Wet- en regelgeving op dit gebied kan onderhevig zijn aan verandering. Wij raden je aan om met jouw Baker Tilly adviseur te overleggen over de impact hiervan.